Kerkelijke archieven, neerslag van een leven verleden, lessen voor later

Op 12-12-2014 werd ter gelegenheid van de afronding van de bewerking en de overdracht aan Het Utrechts Archief van de landelijke kerkelijke archieven van de Nederlandse Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken in Nederland in het Protestants Dienstencentrum in Utrecht een belangwekkend symposium gehouden over ‘Kerkelijke archieven, neerslag van een levend verleden, lessen voor later’.

Ongeveer 50 mensen konden worden verwelkomd. De stormachtige omstandigheden buiten riepen op deze twaalfde december herinneringen op aan precies elf jaar geleden toen het ook stormachtig was, niet alleen letterlijk maar ook figuurlijk: tot het allerlaatste moment was het onzeker of met name in de Hervormde Synode de twee-derde meerderheid wel gehaald zou worden, die vereist was voor de vereniging van de drie kerken (hervormd, gereformeerd en evangelisch-luthers). Het ging wel door en zo kon die dag in aanwezigheid van Koningin Beatrix worden afgesloten in de Domkerk.

Drie historici hielden een referaat. Als eerste dr. Fred van Lieburg (VU Amsterdam) over de geschiedenis van de protestantse oecumene in Nederland, die vaak begon als een beweging als die van ‘de Achttien’ (9 hervormde en 9 gereformeerde theologen) met een congres van 4500 gemeenteleden, maar later wat meer in bestuurlijk vaarwater kwam. Hij eindigde met de woorden: ‘Het verhaal van de vereniging kennen we, maar het verhaal achter de vereniging nog niet. Daar kunnen we nu aan gaan werken met behulp van de nu ontsloten archieven en collecties van het Samen op Weg- proces.’

Dr. Herman Noordegraaf stelde in zijn referaat dat nog steeds het diaconaat als kerkelijke armenzorg een verwaarloosd gebied uit de kerkgeschiedenis is. Bij onderzoek zijn diaconale archieven onmisbaar maar die geven helaas maar een zeer beperkt beeld van hoe de ontvangers hun bedeling ervoeren. ‘s Middags liet dr. Gert van Klinken aan de hand van archiefmateriaal over de christelijke nederzetting Nes Ammin in Israël zien dat de inhoud van een archief precies zo ver reikt als het blikveld van de samensteller en dat de archieven zelf daarom op hun beurt ook een bron van onderzoek zijn: Wie hebben die archieven gevormd? Hoe zagen zij het en wat hadden zij voor invalshoek? Wat waren de opvattingen van anderen die een rol speelden?

Eerder kon drs. Fennie Duursema, archivaris van de PKN, het eerste exemplaar van deGids voor onderzoek in de Archieven en Collecties betreffende het Samen op Weg-proces’ aanbieden aan ds. Karin v.d. Broeke, praeses van de PKN. Fennie Duursema vertelde iets over het inventarisatieproces. 40.000 dozen moesten met behulp van in totaal 50 vrijwilligers worden bewerkt, waarbij zich ook calamiteiten voordeden als een overstroming in het Dienstencentrum in 2008. In het bijzonder noemde zij als leider en stimulator bij dit project de op 28 september 2014 overleden Kees de Kruijter, oud-archivaris van de Gereformeerde Kerken in Nederland (‘Inventariseren is het mooiste werk van de wereld’). Samen met Fennie heeft hij in de gids een voortreffelijke inventaris samengesteld en een inleiding die de geschiedenis van het verenigingsproces heel duidelijk en gedetailleerd weergeeft.

Dr. Kaj van Vliet, rijksarchivaris van Utrecht, vertelde hoe het Utrechts Archief (HUA) de 450 m1 archief van de Gereformeerde Kerken in Nederland, de 350 m1 archief van de Raad van de Zending en kerkelijke en semi-kerkelijke archieven van het Nationaal Archief opname, maar dat ook 150 archiefbestanden van in totaal 3100 m1 vanaf 1999 in het Dienstencentrum verwerkt en geïnventariseerd moesten worden voordat ze in goede, geordende en toegankelijke staat konden worden opgenomen in HUA (jaarlijks zo’n 100-200 m1). Er staan nu 139 archiefbestanden en inventarissen online, waarvan een deel ook gescand is. Voor de rest bestaat de mogelijkheid dat stukken op verzoek tegen betaling gescand worden (voor zover er geen beperkingen zijn aan de openbaarheid). Nog in ontwikkeling is een themasite over de kerkelijke archieven in HUA. Gestreefd wordt naar een platform van kerkelijke archieven omdat er ook elders nog belangrijke kerkelijke archieven zijn (zoals die van de Evangelisch-Lutherse Kerk in Amsterdam). Over een jaar of twee is het waarschijnlijk mogelijk dat een e-depot ook geschikt is voor digital bornarchieven van particuliere organisaties als kerken.

Er gebeurde die de dag nog veel meer. Drie oud-gedienden in het SoW-proces (Esther Elkerbout, ds. A.Romein en prof.dr. J. Boendermaker) werden geïnterviewd en drs. Hanna Ploeg vertelde over haar promotieonderzoek inzake de bestuurs- en veranderkundige processen bij Samen op Weg. Er werd een korte film vertoond: Varende gemeente van Fred Tjeerdsma, over het pastoraat aan binnenschippers. Net als in het televisieprogramma Verborgen Verleden zocht Gert Hemstede, archivaris van de PKN, gegevens over zijn voorouders en over hun binnenschip. Hij vond het schip en de tegenwoordige eigenaar uiteindelijk in Jubbega 3e Sluis in de gemeente Heerenveen, maar moest daarvoor wel enkele malen Het Utrechts Archief bezoeken dat hem hielp bij het zoeken naar kerkelijk archiefmateriaal over binnenschippers.

Het symposium eindigde met een forumdiscussie, die werd afgesloten met de opmerking dat we niet ontkomen aan selecteren, maar dat we met de overgebleven 2 km kerkelijk archief in het HUA (van de oorspronkelijke 5 km) nu aan de slag kunnen.

Archief